SANAT EĞİTİMİ VEREN TÜRKİYE ÜNİVERSİTELERİNDE
BASKIRESİM EĞİTİMİNİN DİSİPLİNLERARASI YERİ VE ÖNEMİ

ÖZET

Bu araştırmada, plastik sanatlar alanında önemli bir geçmişi ve yeri olan Baskıresim sanatının, eğitim programı içerisinde ne kadar önemsendiği, imkânların ne kadar sağlandığı ve disiplinlerarası etkileşimin nasıl yansıdığı yönünde, Türkiye genelinde 10 üniversiteden 25 öğretim üyesine görüşleri sorularak durum saptaması yapılmıştır. Çalışma 4 sorudan oluşmuş ve açık uçlu cevap yöntemiyle değerlendirilmiştir. Böylelikle gelinen noktada öğretim elemanlarının görüşlerinden yola çıkarak günümüz şartları analiz edilmiş ve çözüm önerilerinde bulunulmuştur. Ayrıca elde edilen bulgular uzmanlık alanı farklı disiplinlerden belirlenmiş ve Türkiye’nin Doğusundan Batısına değişik bölgelerden seçimler yapılmıştır. Araştırmanın başlıca sonuçları; baskıresim sanat eğitimi dersi katılımcıların tamamı tarafından gerekli görülmüştür. Baskıresim sanat eğitiminin teknik uygulamalarının plastik sanatlar alanında etkileşime yol açtığı kabul edilmiştir. Atölye ve nitelikli öğretim elemanı temel ihtiyaç görülürken, baskıresim sanat eğitiminin uluslararası standartlarda olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Sanat, Sanat Eğitimi, Baskıresim

GİRİŞ

Sanat’ı bir görüş ya da seziş olarak tanımlayan Benedetto Croce’nin dediği gibi (Yılmaz, s:37) insanlığın gelişiminde ve duyguların dışavurumunda sanat olgusu itici bir güç olmuştur. Başka bir deyişle; bu olgu her dönemin duygu ve düşüncelerine yön vererek bilinçlenmeyi sağlamıştır. Bir eğitim ve süreç işi olan bilinçlenme özellikle 19.yy’dan itibaren büyük ivme kazanmış ve bunda da en önemli etken sanayileşen toplum düzenlerinin yansıması olmuştur. Bu bağlamda insan davranışlarında bilgi, beceri, anlayış, ilgi ve tavır gibi önemli sayılabilecek kişilik özellikleri eğitimin bir sorunu olarak çağdaş yaşam düzeninin gerekliliği haline gelmiştir. J.Dewey, tam da bu noktaya vurgu yaparak, eğitimin ; “daha iyi deneyimlerle elde edilen bir süreçte, büyümeye araç olduğunu” ileri sürmüştür. ( Johnston, s:70)

19.yy’a kadar usta çırak ilişkisi ile verilen sanat eğitimi, sanayileşmenin getirdiği yeni yaşam biçimlerine paralel olarak gelişmiş ve önem kazanmıştır. Günümüz sanat eğitiminin ilk örneği ise 20.yy’ın başında kurulan Bauhaus Okulu ( 1914 ) ( Bektaş, s: 69) ile sağlanmıştır. Farklı disiplinleri içeren bu okulun eğitim programı sayesinde birey, mimarlık, grafik, el sanatları, heykel, seramik, tekstil ve resim gibi alanlarda uzmanlaşarak, modern çağın estetik ihtiyaçlarını karşılamıştır.

O süreçten günümüze, değişen world düzeni ile insanın gelişiminde artık çok yönlülük gerektiğinden, eğitim programları da bu doğrultuda ilerlemiştir. Sanat eğitiminin gerekliliği ve bu ihtiyacın çok yönlü düşünebilen topluluklara yansıması, tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de önem taşımaktadır. Ülkemizde plastik sanatların kapsamı içinde yer alan resim, baskıresim, heykel, grafik, tekstil, seramik gibi branşların akademik düzeydeki eğitimi her zaman uluslararası bir sanatçı yetiştirebilmeyi hedeflemektedir. Bu nedenle geliştirilen müfredat programları, içeriği ve sistematiği bakımından, en temel kuralları ile tasarımdan başlayıp özgünleşmesini sağlayacak doğrultuda hazırlanmaktadır.

Baskıresim sanat eğitiminde, uygulanacak yöntem konusunda bu alanda uzmanlaşacak öğrencinin tasarım ve beceri gücünü artırmak öncelikli iken, diğer bir önemli nokta da fiziki koşulların sağlanmasıdır. Ancak “yaratıcılık” ve “özgünleşme” ön planda değerlendirilecek olursa, sanat eğitiminin süreci ve genel kuralları üzerine değerlendirme yapılması daha uygun olacaktır.

Üniversitelerde branş üzerine belirlenen eğitim programları 4 yıllık süreç içerisinde devletin belirlediği ders kredilerine göre yapılanmaktadır. Ancak günümüzün nesnel çevresinde özgür, eleştirel, iletişime açık bireylerin yetiştirilebilmesinde disiplinlerarası yönelim daha çok önem taşımaktadır. Sanatta resim, baskıresim, heykel ya da grafik gibi herhangi bir alanda eğitim alan öğrencinin sadece kendi branşıyla ilgili yetiştirilmesi kimlik olarak kendisini yeterince hazır duruma getiremeyebilir. Çünkü sanat bir üst yapı olgusu olarak çok yönlü düşünebilmeyi gerektirmektedir. Örneğin bilim alanındaki (felsefe sosyoloji, matematik, sosyal bilimler vb.) disiplinlerden faydalanması, sorgulama ve farkındalık sağlayacağından özgüveni yüksek, özgür ve yaratıcı bir kimliğin ortaya çıkmasını sağlayacaktır.

Bu durum plastik sanatların kendi içerisinde de geçerlidir. Resim, baskıresim, heykel grafik, videoart, fotoğraf, tekstil ve seramik gibi alanlar, dışarıdan belki farklı eğitim programını ve uygulamayı gerektirdiğini hissettirebilir. Ancak birbiriyle organik bağı olan branşlar özellikle kendi aralarında desteklendiği zaman daha yaratıcı olunduğunu göstermiştir. Bu nedenle eğitimde branşlaşmaya yönelik uygulamalar, çağdaş düşünce anlayışının bir uzantısı olarak, disiplinlerarası etkileşim ve birikim yoluyla sağlandığında daha da anlam kazanacak ve işlevsel yönüyle zenginleşecektir.

Türkiye’de Baskıresim sanat eğitiminin yeri ve önemi üzerine yapılan bu çalışmada, disiplinlerarası yönden de ne kadar gerekli olduğu irdelenmek istenmiştir. Ancak bu konuya açıklık getirebilmek için tarihsel gelişimine ve bugünkü durumuna kısaca değinebiliriz. 16.yy.’a kadar dayanan bir geçmişe sahip Baskıresim sanatı, üniversite düzeyindeki eğitimine ilk olarak 1882 yılında Osman Hamdi Bey’in girişimiyle kurulan Sanay-i Nefise Okulu’nda Fransa’dan getirtilen Stanislas Arthur Napier’in sanat eğitiminde akademik çalışmalara başlaması ile mümkün olmuştur. Kuruluşundan kısa bir süre sonra da 1892 yılında “Hakkaklık” adı altında gravür atölyesinde çalışmalara başlanmıştır.( Özsezgin, s: 16)

YÖNTEM

Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden görüşme tekniği kullanılmıştır (Denzin & Lincoln, 2005). Bu yöntem çerçevesinde, araştırmada Öğretim Elemanlarının “Baskıresim Sanat Eğitiminin Disiplinlerarası Yansımasına İlişkin Görüşleri”nin neler olduğunun saptanması amaçlanmıştır. Araştırmada, amaçlı örneklem yöntemi kullanılmıştır (Patton, 1990). Araştırmada seçilen fakültelerde görev yapan istekli öğretim elamanları ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Örneklem büyüklüğünün neyi bilmek istediğinize, ulaşılabilirlik, fayda, zaman ve kaynaklara bağlıdır (Patton, 2002 p. 244). Araştırma verileri, araştırmacı tarafından geliştirilen görüşme formu ile toplanmıştır. On değişik üniversiteden 25 öğretim elemanının görüşleri yazılı olarak alınmıştır. Katılımcıların uzmanlık alanı farklı disiplinlerden ve görevlerden oluşmaktadır. (3 Dekan, 1 Dekan Yardımcısı, 5 Bölüm Başkanı, 16 öğretim elamanı). Araştırmaya katılanların 11’i kadın 14’ü erkektir. Yaş ortalamaları ise; 47.88 olurken, yaş aralığı 35-72 olarak belirlenmiştir. Uzmanlık alanlarına göre dağılım incelendiğinde ise; baskıresim 3, resim 10, grafik 4, tekstil 1, seramik 1, heykel 1, baskıresim-resim 2, baskıresim-resim-grafik 3 kişi olduğu gözlenmektedir.

Araştırmacı tarafından geliştirilen görüşme formu, uzman görüşleri çerçevesinde gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra, çalışmada kullanılan görüşme formu oluşturulmuştur. Görüşme formunda cinsiyet, yaş ve uzmanlık alanları belirtmeleri istenmiş, ardından aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır;

Verilerin toplanması 15 gün sürmüştür. Elden teslim edilen formların doldurulma süresi; en kısa 20 dk, en uzun 45 dakikadır. Mail yoluyla gönderilenler formların 4’ü aynı gün cevaplanmış ve diğerleri en uzun süre olarak 10 gün sürmüştür. Çalışmanın 15 gün sürmesinin nedeni ise bazı öğretim üyelerine ulaşmada gecikmelerin yaşanmasından kaynaklanmaktadır.

Değerlendirmeler içerik analizi uygulanarak araştırma problemine göre elde edilmiştir. İçerik analizi çeşitli yöntem ve teknikleri kapsamaktadır. Bu yöntem ve teknikler çözümlenecek mesajlara ve amaçlara göre değişmektedir (Bilgin, 2006). Elde edilen veriler birkaç kez okunup incelenerek veriler kodlanmıştır. Kodlar arasındaki ortak noktalardan yola çıkılarak temalar belirlenmiş, ardından veriler tanımlanarak açıklanmıştır. Kodların tekrarlanma sıklığı frekans ve yüzdelerle ifade edilerek yorumlanmıştır (Yıldırım ve Şimşek, 2000).